Onlangs ben ik twee weken naar Samos (Griekenland) geweest. Met René, die er al een keer of tien was geweest, dus die wel ongeveer wist waar je wel of juist niet moest komen. We strijken neer in Ormos, aan de zuidwest-kust van het eiland. Voor de zekerheid hadden we alleen voor de eerste week een appartement geboekt met de vrijheid om nog te verhuizen, mocht het er niet bevallen. Maar al in de eerste paar dagen hebben we de tweede week bijgeboekt, want het leek ons er erg leuk en je moet nog maar afwachten waar je dán terecht komt. Ormos is van oorsprong een vissersdorp. Het is dat trouwens nog steeds, getuige ook de street art, die je overal in het dorp ziet. En aan de vissersnetten, die overal verspreid op de kade liggen.
Maar je merkt ook dat ze daar beginnen te ontdekken dat je met toerisme meer kunt verdienen dan met de visserij. Toch is het toerisme er nog weinig ontwikkeld, maar misschien lag dat ook nog aan het voorseizoen, en aan het feit dat de bulk in de heetste maanden juli en augustus komt. Die zullen dan vast wel die dure zeiljachten gaan bezetten, die er nu nog grotendeels ongebruikt in de haven bij liggen. Wat betreft voorzieningen was er in Ormos aan de haven een klein stripje met een zestal terrassen/restaurantjes, waar het niet alleen prettig zitten was, maar waar je vooral tongstrelend en toch goedkoop kon eten. Verder nog een supermarktje voor dingen voor het ontbijt op het balkon van de appartement en dat was het wel zo’n beetje.
Al met al was de omvang van het toerisme dus redelijk prettig en overzichtelijk. Het merendeel van de toeristen kwam trouwens uit Nederland. Dat schijnt voor sommige mensen een dingetje te zijn, want die willen op vakantie, behalve hun eigen gezelschap, het liefst geen andere Nederlanders en zelfs helemaal geen andere toeristen zien. Voor ons maakte dat allemaal weinig uit, want het is leuk als je wat met anderen kunt delen en hebben we ons er twee weken goed vermaakt. Natuurlijk is met onze huurauto de rest van het eiland verkend, maar daarover later. Hoe onze standplaats Ormos eruit zag staat op:
Zaterdag voor het eerst sinds mijn fiets-ongelukje weer eens een wat langere fietstocht gemaakt. Dat was met René en dan gaat het nog niet eens om het afleggen van een bepaalde afstand en al helemaal niet in een bepaalde tijd, maar vooral om onderweg dingen te zien en die – als ze de moeite waard zijn – eventueel te fotograferen. En dat is meestal heel wat. Je kunt zelfs een tijdje ergens gaan zitten en de onderwerpen komen vanzelf voorbij. Je moet dus wel wat tijd uittrekken en het kwam er op neer dat we over een kleine 50 kilometer zes uur hebben gedaan. De tocht ging van Breukelen naar Gouda. Beide punten zorgvuldig gekozen, omdat daar treinstations zijn, die direct met een sprinter met Amsterdam verbonden zijn en er dus altijd plaats is voor de meegenomen fietsen en je ook niet hoeft over te stappen. Daar komt bij dat de route, met een enigszins noordelijke boog dwars door ‘het hart van het groene hart’ gaat en plaatsen aandoet als Kockengen, Nieuwkoop en Bodegraven. Allemaal plaatsen in een gebied waar ik nog nóóit was geweest. Het is een uitgestrekt en heel vlak weideland, met kleinschalige boerderijtjes, afgewisseld met de bekende waterpartijen, waaronder de Nieuwkoopse en Reeuwijkse Plassen. De tocht eindigde op de markt in Gouda, waar op een zomers terras met uitzicht op het markante stadhuis de dag is afgeblust met een etentje. Het zomerse genoegen is vastgelegd op:
Den Haag: ik heb er een groot deel van mijn werkzame leven doorgebracht. Alleen heb ik er nooit gewoond. Het is weliswaar een hele groene, maar ook een tikkeltje saaie stad. Vooral in mijn toenmalige werkomgeving was er een overvloed aan parken, op loopafstand van de kust, waar we in de middagpauzes een luchtje plachten te scheppen. En waar je, voor de liefhebbers althans, natuurlijk ook prachtig en vooral voornáám kunt wonen. Maar die werkplekken van toen zijn er niet meer. Mijn eerste werkplek, rond 1980 op het Centraal Planbureau, is inmiddels omgebouwd tot een luxe appartementencomplex, waar expats voor ruim 3000 maandelijkse euro’s nu onderdak kunnen vinden. Expats, die er meestal niet zijn, want het was er doodstil toen we op het voorterrein liepen en concludeerden dat aan het uiterlijk van het gebouw nauwelijks iets was veranderd.
Mijn andere werkplek, in de 90’er jaren, was even verderop in wat toen het Ministerie van Verkeer en Waterstaat heette, en wat ooit het hoofdkantoor van de KLM was. De straat waaraan het grote gebouw ligt heet dan ook nog steeds de Plesmanweg. Ook daar wordt niet meer gewerkt. Daarin komen nu appartementen en het grote gebouw huisvest nu ook een hotel. Dat laatste was aanleiding voor een bezoekje, want wat is er nou leuker dan in een voormalige werkplek een kopje koffie te drinken? Het interieur was natuurlijk aangepast aan de vereisten van een hotel, maar sommige delen ervan waren nagenoeg intact. Genoeg intact in elk geval om herinneringen en gevoelens uit het onderbewustzijn naar boven te laten komen.
Beide werkplekken zijn nu verhuisd naar de grote beton- en glaspaleizen in omgeving van het Centraal Station, waar ook de meeste andere ministeries zitten, evenals het parlementaire gebeuren. Ideaal dus voor het interdepartementale ambtelijke en beleidsmatige overleg. En wel zo efficiënt, zodat nu eindelijk de grote problemen van Nederland kunnen worden opgelost, zullen we dan maar hopen. Die stationsomgeving heeft in de laatste decennia dus een grote metamorfose ondergaan. Zelfs het voorterrein van het Centraal Station wordt nu eindelijk bebouwd. Wat daar gaat komen is niet meteen te zien, maar alles is beter dan de treurige staat, waarin dat plein jarenlang heeft verkeerd. Voor de liefhebbers van moderne architectuur is dat alles dus de moeite van een bezoekje waard en dat was dan ook de tweede aanleiding voor het reisje naar Den Haag. De foto’s van de vroegere werkomgeving en van de glaspaleizen van nu staan op:
Na Koningsdag kwam Bevrijdingsdag, met als aanleiding 80 jaar vrijheid. Hoewel opnieuw prachtig weer, en dus wederom een mogelijkheid voor een ommetje door de stad, was ik enigszins kopschuw geworden door de ervaring van Koningsdag. Want die eindigde muurvast en zelfs enigszins claustrofobisch in een losgeslagen menigte met als enige uitdaging hoe snel en vooral een beetje handig thuis te komen. Maar Bevrijdingsdag zag er heel anders uit. Geen spoor van grote drukte. Integendeel zelfs. Wel gezéllige drukte met in het Oosterpark en op het Museumplein optredens met goede muziek op podia met een overzichtelijke hoeveelheid toeschouwers. Maar ook hier en daar spontane muzikanten op straathoeken, volle terrassen en blije mensen. Verder het grote podium op de Amstel, waar druk werd gerepeteerd voor het Bevrijdingsconcert, dat later op de avond thuis is bekeken, met mooie teksten, goede en ingetogen muziek, prachtig in beeld gebracht en – mede in de context wat er in de wereld allemaal aan de hand is – indrukwekkend. Dus voor volgend jaar: Bevrijdingsdag. Minder druk, wel zo gezellig, een stuk aangenamer en bovendien is de aanleiding daarvan een stuk betekenisvoller dan zomaar een verjaardag. De foto-impressie brengt weliswaar in beeld hoe de stad er uit zag, maar alleen nog niet zozeer hoe de dag is beleefd. Zie toch maar op:
Het is altijd leuk om de steeds veranderende stad in beeld te brengen. Zoals bijvoorbeeld het Amstelkwartier aan de Amstel, net ten zuiden van het Amstelstation. Inmiddels is daar een nieuwe woonwijk gekomen, met tamelijk veel hoogbouw, maar met mooie en ruime woningen met een hoge kwaliteit van de openbare ruimte. Nóg leuker wordt het als je het voorrecht hebt om op de koffie te komen in een van die woningen op de hogere etages. Dan ontvouwt zich een heel nieuw perspectief en zien bekende gebouwen er niet alleen heel anders uit, maar blijken zich geografisch ook op een heel andere manier tot elkaar te verhouden dan je altijd had gedacht. Hoe dan ook, het leverde heel wat ruimtelijk gepuzzel op en zelfs voor de meest doorgewinterde Amsterdammers zou bijgaande fotoserie nog weer nieuwe vergezichten moeten opleveren. Het beeld van en vanuit het Amstelkwartier staat op:
Meestal ontvluchten we de stad op Koningsdag. Maar er was geen echt alternatief, zodat we ervoor kozen om toch maar een ‘ommetje’ door de stad te maken. Ondanks de oproepen om niet naar de stad te komen. Maar dat zou natuurlijk gelden voor de niet-Amsterdammers, zo interpreteerden we dat maar even gemakshalve. En eigenlijk viel het op het eerste stukje, in het oostelijk centrum ook nog best mee. Een gezellige boel, prachtig weer en iedereen vermaakte zich opperbest. Het werd niet alleen op straat gevierd, maar vooral ook op het water. Maar vanaf het Rembrandtplein en verder op de Herengracht werd het drukker. Nog steeds een gezellige boel, dat wel, maar ik begon me wel af te vragen of Koningsdag bedoeld was om de verjaardag van de Koninklijke Hoogheid te vieren of om een aanleiding te hebben om eens ‘helemaal los te gaan’.
En ons gezellig ‘ommetje’ op de Herengracht liep vast, want er was geen doorkomen meer aan. Niet echt iets voor de meer claustrofobische aangelegden dus. Zelfs de bootjes op de gracht liepen vast onder een brug. Toen was het voor ons inmiddels wel genoeg en het ommetje werd dus een puzzeltje hoe we een beetje handig zouden kunnen thuiskomen, maar de wat bredere Rozengracht richting Dam bleek nog een beetje begaanbaar. Hoe die ene auto met dat Belgische kenteken en die verbaasde man achter het stuur daar was terechtgekomen en hoe die de stad heeft kunnen verlaten zullen we alleen nooit meer weten. In 2026 toch maar iets voor buiten de stad verzinnen. Maar het fotoserietje is er wel gekomen en staat op:
Delft: ik ben er al 31 jaar weg, maar heb er tussen 1975 en 1994 toch 19 jaar gewoond. Lang genoeg om de stad een beeldbepalend deel van mijn leven te laten zijn. De fotoclub stuurde me erheen, met de opdracht om er een fotoserietje te produceren. Maar ik interpreteerde die opdracht natuurlijk wat ruimer: kijken wat er allemaal veranderd is. En dat is heel veel. Het afgrijselijke spoorviaduct, een doorn in het oog van iedereen, is weg. Het station is nu ondergronds en is wat mij betreft een architecturaal pareltje. Op het gebied waar vroeger de ‘van Leeuwenhoeksingel’ lag zijn nu hoge vierkante blokkendozen gekomen. Niet de allermooiste en in de stad waar je bouwkunde kunt studeren zou je toch beter verwachten. Maar bovengronds, waar het spoorviaduct is verdwenen, is de ruimte ingevuld met bredere wegen, een trambaan en fraai groen. En een groot driehoekig blauw bouwsel op de plaats waar vroeger de ‘Buitenwatersloot’ begon. Ik moest even nadenken of het er wel zou passen, maar het zal vast wel gaan als met meer nieuwe dingen: de meningen erover zijn verdeeld, je moet eraan wennen en over vijftig jaar mag het niet meer weg omdat het erfgoed is geworden.
Maar niet álles is veranderd. Gelukkig maar, want Delft is een van de mooiere kleine stadjes in Nederland, met een historische binnenstad die er nog goed onderhouden bij ligt. Zelfs bepaalde gelegenheden, waar ik placht te komen, zijn er nog. Zo is er nog steeds café ‘de Klok’, waar ik wel eens met vrienden en gasten een gezellig biertje dronk, met een inrichting die er na veertig jaar nog precies zo bij lag. En het restaurant Français ‘le Vieux Jean’, waar we ons bij een feestelijke gelegenheid wel eens een culinaire uitspatting permitteerden en dat – aan de menukaart te zien – zijn kookkunsten na al die decennia met verve volhoudt. Tijdens de wandeling kwamen ook oude gevoelens naar boven, gevoelens die ik in het onderbewustzijn had weggestopt, maar nu ineens als verse herinneringen terug kwamen.
En natuurlijk moest ik langs bij mijn laatste woning aan de ‘Westvest’. Het gebouw lag er nog goed onderhouden bij en op de binnenplaats was fraai groen gekomen. En ook moest ik nog even op het bellenpaneel kijken, of er nog namen stonden, die ik kende. Natuurlijk ook bij nummer 285, waar ik woonde. Maar daar woonde niet meer degene aan wie ik de woning in 1994 had verkocht. Maar wel nog steeds een van mijn vroegere buren. Ik kreeg even de aanvechting om aan te bellen, maar kon me bedwingen. Al met al een fraaie middag vol herinneringen. En het fotoserietje, wat het oorspronkelijke doel was van de middag, is er ook gekomen. Zie:
De actieradius van mijn dagelijkse bezigheden is door het recente fietsongelukje al een paar weken erg klein. Omdat het onverstandig en eigenlijk ook onmogelijk is te fietsen en te autorijden, beperk ik me dus tot wandelen. Dat betekent een bijna dagelijks wandelingetje met Marcel door de buurt. Een rondje Artis, eventueel aangevuld met een omweg via het Oosterpark of langs de Amstel is zo’n beetje het maximum wat ik van de wereld kan bezichtigen. Daardoor staat ook de fotografie op een laag peil omdat alles wat je daar te zien krijgt al vele malen is gefotografeerd, wat dus ook niet echt aanmoedigt om de camera mee te nemen. Maar juist in deze weken werden we getrakteerd op prachtig weer met elke dag stralende zon en diepblauwe luchten, die de stad toch wel een ander aanzien geven. Dus is de camera toch een paar keer mee geweest en is er ook weer een fotoserietje tot stand gekomen, dat staat op:
Door een ongelukkige val van de fiets eindigde een nog prachtige dag heel wat minder prachtig op de eerstehulppost van het OLVG-ziekenhuis, waar een breuk in mijn schoudergewricht werd geconstateerd. Daardoor zou ik zo’n acht weken ‘uit de running’ zijn. Wat dat in de praktijk betekende, drong in de dagen erna niet alleen fysiek, maar ook mentaal pijnlijk tot me door. Niet alleen werd de actieradius heel klein, ook de beoefening van fotografie kwam onder druk te staan. En dat, nota bene, terwijl het voorjaar in deze maand uitbundig was losgebroken, met normaal gesproken mogelijkheden voor prachtige foto’s. Een van de weinige mogelijkheden om aan de vier muren te ontsnappen was een uitstapje naar Buitenzorg, de volkstuin in Amsterdam-Noord van René, waar het voorjaar ook zou zijn losgebroken. Met de combinatie fiets/boot zou het uitstapje erheen een peulenschilletje zijn, maar nu dat niet kon was Marcel zo aardig om me er met de auto af te zetten en ook weer op te halen. Daar trof ik inderdaad het ontluikende voorjaar aan met de vogels die zich tegoed deden aan het aldaar opgehangen voedsel. Dankbaar onderwerp voor mijn compact-cameraatje, dat ik na enige oefening nog wel met één hand kon bedienen. Al met al leek het net op een middagje Artis en met enig kunst en vliegwerk is het volgende serietje er toch gekomen:
De winter is in het algemeen geen periode om fotografisch eens flink uit je dak te gaan. Behalve natuurlijk als je op wintersport bent, maar dat doe ik nooit. En behalve als in Nederland ook eens een flink pak sneeuw valt, maar dat gebeurt ook (bijna) nooit. Maar nadat we in het Rijksmuseum de tentoonstelling ‘American Photography’ hadden bezocht, raakten we ineens weer geïnspireerd. Dat kwam door het uitgebreide overzicht van de Amerikaanse fotografie vanaf 1839 (!!) in verschillende thema’s, waaronder portretten, sociale thema’s, straatfotografie en het gebruik van foto’s in reclame. En daarmee ook de confrontatie met de beperkte thematiek van mijn eigen fotografie.
Hoe dan ook, al bij de uitgang van het Rijksmuseum ging de camera uit de tas en probeerden we met deze hernieuwde inspiratie de thematiek maar eens wat te verbreden. En als je dan vanaf het Rijksmuseum met een flinke omweg naar huis wandelt en je ogen de kost geeft, liggen de thema’s voor het oprapen. Bovendien kom je dan op plaatsen waar je zelf niet zo vaak komt, hoewel de gemiddelde toerist des te meer. Het Leidseplein bijvoorbeeld, dat de laatste jaren een metamorfose heeft ondergaan en er nu alleszins toonbaar bij ligt. Net als de rest van de omweg naar huis. Dat alles in beeld gebracht op:
Dagboek van een camera 